پارک ملی توران | از بزرگترین زیستگاه های کویری ایران

تاریخ نگارش: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵

تاریخ بروزرسانی: ۲۹ فروردین ۱۴۰۵

پارک ملی توران یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین زیستگاه‌های حیات وحش ایران و جهان و جاهای دیدنی سمنان است. این منطقه کویری با وسعت چشمگیر، زیستگاه گونه‌های ارزشمند جانوری و مناظر کویری است. در این مقاله با مسیر دسترسی، دیدنی‌های پارک ملی توران و ویژگی‌های این ذخیره گاه زیست کره بیشتر آشنا می‌شویم.

پارک ملی توران کجاست؟

پارک ملی توران که با نام ذخیره گاه زیست کره توران هم شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین و بکرترین زیستگاه‌های حیات‌وحش ایران است. این منطقه در جنوب شرقی استان سمنان و در محدوده شهرستان شاهرود و بخش‌هایی از بیارجمند قرار دارد و به همین دلیل از آن با عنوان پارک ملی توران شاهرود یا پارک ملی توران سمنان یاد می‌کنند.

وسعت منطقه حفاظت شده توران به اندازه‌ای بزرگ است که بعد از پارک ملی گلستان به‌عنوان وسیع‌ترین مناطق حفاظت‌شده کشور شناخته می‌شود. موقعیت این پارک در حاشیه کویر مرکزی باعث شده چشم‌اندازی بیابانی، نیمه‌کویری و کوهستانی داشته باشد.

مسیرهای دسترسی به پارک ملی توران

برای دسترسی به پارک ملی توران شاهرود چند مسیر اصلی وجود دارد که همگی از طریق جاده‌های استان سمنان و شهرستان شاهرود قابل پیمودن هستند. مسیرهای دسترسی به شرح زیر است:

• جاده شاهرود روستای بیارجمند که حدود ۱۴۰ کیلومتر است. در ادامه مسیر خاکی و کویری است و تا پاسگاه محیط‌بانی دلبر یا احمدآباد ادامه دارد. در مسیر خاکی بهتر است از ماشین‌های شاسی‌بلند و آفرود استفاده کنید.
• مسیر سمنان به دامغان و در ادامه عبور از جاده فرعی دیباج طرود مسیر دوم است. این مسیر طولانی‌تر است؛ اما طبیعت‌گردان حرفه‌ای معمولا این مسیر را انتخاب می‌کنند تا به بخش‌های جنوبی‌تر ذخیره گاه زیست کره توران و مناطق کمتر دیده شده آن دسترسی پیدا کنند.
• اگر از سمت جنوب و خراسان رضوی قصد دیدن پارک ملی توران را دارید، مسیر سبزوار، داورزن بیارجمند بهترین گزینه است. این مسیر تا ورودی منطقه ۱۲۰ کیلومتر فاصله دارد.

برای سفر با قطار، بهترین گزینه رسیدن به شهر شاهرود است؛ شهری که نزدیک‌ترین مرکز شهری به پارک ملی توران شاهرود به‌حساب می‌آید. در ادامه مسیر را از شاهرود به سمت روستای بیارجمند ادامه دهید.

برای سفر با اتوبوس نیز ابتدا باید به پایانه شاهرود برسید. بعد از رسیدن به شاهرود ادامه مسیر به‌صورت زمینی انجام می‌شود که می‌توانید از تورهای محلی و یا تاکسی‌های آنلاین استفاده نمایید.

تاریخچه و اهمیت پارک ملی توران

تاریخچه پارک ملی توران با ثبت این سرزمین به‌عنوان «منطقه حفاظت‌شده» در سال ۱۳۵۱ آغاز شد. در این زمان سازمان محیط‌زیست ایران مدیریت رسمی آن را برعهده گرفت تا از طبیعت و حیات وحش پارک ملی توران محافظت کند. چند سال بعد، در سال ۱۳۵۵ بخش‌هایی از این ناحیه به‌عنوان «پناهگاه حیات‌وحش» معرفی شد و در همان سال، مجموعه توران از سوی یونسکو عنوان معتبر ذخیره‌گاه زیست‌کره توران را دریافت کرد. این روند سرانجام در سال ۱۳۸۱ به ارتقای بخش‌های مرکزی منطقه و شکل‌گیری رسمی پارک ملی توران منجر شد.

از نظر وسعت و ساختار حفاظتی، پارک ملی توران سمنان قلب مجموعه‌ای است که در قالب ذخیره‌گاه زیست‌کره بیش از ۱.۴۷۰.۶۴۰ هکتار مساحت دارد و به‌عنوان بزرگ‌ترین ذخیره‌گاه زیست‌کره ایران شناخته می‌شود. در این محدوده، حدود ۷۵ درصد به‌صورت منطقه حفاظت شده توران، ۸ درصد به شکل پارک ملی و ۱۷ درصد به‌عنوان پناهگاه حیات‌وحش مدیریت می‌شود. این مجموعه بعد از سرنگتی تانزانیا دومین منطقه مهم زیست کره جهان به حساب می‌آید. اهمیت پارک ملی توران شاهرود فقط به وسعت و عنوان‌های رسمی محدود نمی‌شود. این منطقه به آفریقای ایران معروف است؛ چون تنوع زیستی آن استثنایی و هرم اکولوژیک منطقه به طور کامل حفظ شده است.

تنوع زیستی منطقه حفاظت شده توران

منطقه حفاظت شده توران تنوع زیستی خیلی زیادی دارد. در این پهنه وسیع، اکوسیستمی دست‌نخورده شکل‌گرفته است که از کوچک‌ترین حشره تا شکارچیان رأس هرم همه در کنار هم حضور دارند. طبق آمارهای ارائه شده، در پارک ملی توران دست‌کم ۴۱ گونه پستاندار، ۴۲ گونه خزنده، ۱۶۷ گونه پرنده و ۲ گونه دوزیست زندگی می‌کنند.

نام ذخیره گاه زیست کره توران با یوزپلنگ آسیایی و گورخر ایرانی گره خورده است. توران غنی‌ترین زیستگاه پلنگ ایرانی می‌باشد و شانس مشاهده ردپا یا نشانه‌های این گربه‌سان یکی از جذابیت‌های اصلی سفر به کویر توران است. در کنار این دو گونه، پستاندارانی مثل گرگ، شغال، کفتار، انواع روباه، کاراکال، گربه وحشی یا دشتی، پلنگ، جبیر، پازن، آهو و قوچ وحشی و پرنده‌هایی مانند هوبره، بحری، زاغ بور، کبک، دلیجه، چاخ لق، بلدرچین، یا کریم، کبوتر چاهی، سبز قبا هندی، شاه بوف، ابلق، گنجش، دم جنلان، سنگ چشم دم سرخ عقاب‌ها و پرندگان شکاری کمیاب خزندگانی مانند لاک‌پشت‌ها، سمندرها، آگاناها، اسکنیک‌ها مانند بزمجه بیابانی، لاک‌پشت مهمیزدار، افعی شاخ‌دار، کفچه مار، مار جعفری و مار زنگی نیز در پارک ملی توران زندگی می‌کنند.

پوشش گیاهی در پارک ملی توران سمنان نیز مانند جانوران، متنوع و سازگار با اقلیم خشک کویری است. گونه‌هایی مانند قیچ، کاروان‌کش، ‌درمنه، گون، خار شتر، گز و تاغ، اسکلت اصلی پوشش گیاهی این منطقه را تشکیل می‌دهد و با ریشه‌های عمیق خود از فرسایش خاک و گسترش بیابان جلوگیری می‌کنند. این بوته‌زارها و تپه‌های پوشیده از تاغ و گون، پناهگاه و منبع تغذیه پستانداران، پرندگان و خزندگان به‌حساب می‌آیند.

مناطق دیدنی و جاذبه های طبیعی توران

در سفر به پارک ملی توران می‌توانید علاوه بر بازدید از زیستگاه، از جاهای دیدنی شاهرود که در نزدیکی پارک توران قرار دارند نیز بازدید کنید. در ادامه با برخی از مناطق دیدنی نزدیک و جاذبه‌های طبیعی پارک ملی توران ‌آشنا می‌شویم.

• روستای قلعه بالا: یکی از مهم‌ترین دیدنی‌های پارک ملی توران شاهرود است. این روستا در دامنه کوه و در نزدیکی منطقه حفاظت شده توران قرار دارد و به دلیل چشم‌انداز به دشت‌های اطراف، لقب دروازه حیات وحش توران را گرفته است. معماری پلکانی این روستا آن را به روستای ماسوله شبیه کرده است.
• روستای رضاآباد: در حاشیه کویر توران شاهرود، روستای رضاآباد واقع شده است. این روستا محل زندگی طایفه چوداری می‌باشد که در بازدید آن با سبک زندگی عشایر شرق ایران آشنا می‌شوید. بخشی از فرهنگ بومی این منطقه شامل سیاه چادرهای سنتی، صنایع‌دستی مانند گلیم، قالی، توبره، پشتی، سفره آردی و پوشاک محلی است.
• تپه‌های ماسه‌ای: بخش‌هایی از کویر توران شاهرود با تپه‌های ماسه‌ای بلند شناخته می‌شود. سطح نرم شن‌ها اغلب بدون خار و سنگ‌ریزه است و امکان پیاده‌روی طولانی روی ماسه‌ها را فراهم می‌کند.
• کوه‌ها و شن‌های روان: کوه دوشاخ عباس‌آباد و ارتفاعات شیخ بیارجمند از مهم‌ترین دیدنی های پارک ملی توران هستند. در کنار این ارتفاعات شن‌های روان کویری و پوشش گیاهی بیابانی منظره‌ای خاص ایجاد کرده‌اند. کلاته‌هایی مانند گرماب، دلبند و ماجر و جنگل قطاربند جاهای دیدنی دیگر منطقه هستند.

بهترین زمان بازدید از ذخیره گاه زیست کره توران

بهترین زمان بازدید از پارک ملی توران فصل‌های پاییز و زمستان است. در این فصول از گرمای سنگین تابستان با دمای بالای ۴۰ درجه سانتی‌گراد خبری نیست و هوا تعادل دلپذیری دارد. آب‌وهوای گرم و خشک بیابانی کویر توران شاهرود در فصول سرد سال معتدل است و فرصتی عالی برای بازدید از حیات وحش پارک ملی توران راهم می‌کند. روستای قلعه‌بالا که به «دروازه حیات وحش توران» و خوش‌آب‌وهواترین روستای منطقه حفاظت شده توران شهرت دارد، بهترین نقطه شروع برای برنامه‌ریزی گشت در پارک ملی توران شاهرود و کویر خارتوران است.

نکات مهم بازدیدی از پارک ملی توران شاهرود

بازدید از پارک ملی توران شاهرود با دانستن برخی نکات می‌تواند جذابیت‌های این منطقه را بیشتر نشان دهد. دانستن نکات زیر به شما کمک می‌کند از پارک و دیدنی های اطراف پارک ملی توران بیشتر لذت ببرید.

• قبل از رفتن به پارک ملی توران شاهرود محل اقامت را مشخص نمایید. خانه‌های روستایی در رضاآباد و قلعه بالا بهترین گزینه برای اقامت شبانه در منطقه حفاظت شده توران هستند.
• در سفر به این منطقه پیاده‌روی روی تپه‌های ماسه‌ای و شن‌های نرم و تماشای منظره طلوع یا غروب آفتاب را از دست ندهید.
• در بازدید از روستاهای نزدیک، از صنایع‌دستی دیدن کرده و خرید نمایید.
• تمامی لوازم ضروری مانند آب، خوراک، لباس مناسب، پاوربانک، قطب‌نما، چراغ‌قوه و ... را در سفر به توان همراه خود داشته باشید.
• در این سفر از کوه دوشاخ عباس‌آباد، جنگل قطاربند، ارتفاعات شیخ بیارجمند و کلاته‌هایی مثل گرماب و دلبر نیز بازدید کنید.

سخن پایانی

پارک ملی توران یکی از ارزشمندترین زیستگاه‌های طبیعی ایران در حاشیه کویر مرکزی است. این منطقه یکی از مهم‌ترین مناطق حفاظت شده ایران و زیستگاه یوزپلنگ آسیایی و گورخر ایرانی محسوب می‌شود. دیدنی های پارک ملی توران فقط به حیات‌وحش آن محدود نمی‌شود و روستاهای تاریخی، تپه‌های ماسه‌ای و چشم‌اندازهای کویری از جمله جذابیت‌های این منطقه هستند. برنامه‌ریزی درست برای زمان سفر و آشنایی با مسیرهای دسترسی، تجربه بازدید از ذخیره گاه زیست کره توران را جذاب‌تر می‌کند.