حمام فین کاشان کجاست؟
تاریخ نگارش: ۲۸ تیر ۱۳۹۹
تاریخ بروزرسانی: ۰۶ اسفند ۱۴۰۴
حمام فین کاشان یکی از جاهای دیدنی کاشان است که در دل باغ زیبای فین قرار دارد. اگر یک سفر سفر به کاشان را دارید، اما اطلاعات کاملی درباره حمام فین ندارید و یا نمیدانید که چگونه به آنجا بروید، این مطلب راهنمای کاملی برای شماست. در ادامه درباره تاریخچه، بخشهای مختلف آن، نحوه دسترسی و جاهای دیدنی اطراف حمام فین صحبت میکنیم تا بعد از خواندن این مطلب با آگاهی کامل به باغ فین کاشان بروید و از تماشای هنر معماران ایرانی در دوران صفویه و قاجار لذت ببرید.
معرفی کوتاه حمام فین کاشان
حمام فین کاشان در ضلع جنوبغربی باغ فین قرار دارد و یکی از آثار ارزشمند ملی ایران به شمار میرود. شهرت این حمام تنها به خاطر معماری زیبا و سیستم آبرسانی خاصش نیست، بلکه ماجرای تلخ قتل میرزا تقیخان امیرکبیر، صدراعظم دوره قاجار است که باعث شد تا نام این باغ برای همیشه در تاریخ ایران ماندگار شود. این مجموعه از دو حمام جداگانه تشکیل شده است: یک حمام کوچک که قدمت آن به دوره صفویه میرسد و یک حمام بزرگتر که در دوره قاجار ساخته شده است. معماری حمام هم بهگونهای طراحی شده که حتی در روزهای بسیار گرم تابستان، فضای داخل آن خنک بماند؛ بنابراین میتوانید با آرامش از بخشهای مختلف آن دیدن کنند.
- آدرس: اصفهان، حدود ۶ کیلومتری جنوب شهر کاشان، نزدیکی روستای تاریخی فین کوچک، انتهای خیابان امیرکبیر، باغ فین کاشان
- ساعات بازدید: هر روز از ساعت ۹ صبح تا ۵ عصر است. البته در بعضی روزهای شلوغ، ممکن است ساعت کاری تا حدود ۶:۳۰ عصر تمدید شود. (باغ و حمام فین در روزهای سوگواری رسمی مانند تاسوعا، عاشورا، ۲۸ صفر، ۲۱ رمضان، ۱۴ خرداد و ۲۵ شوال تعطیل است.)
- قیمت بلیط باغ فین کاشان: بلیط ورودی برای بازدیدکنندگان ایرانی ۴۰ هزار تومان است. کودکان زیر ۱۲ سال هم نیازی به تهیه بلیط ندارند. قیمت ورودی حمام فین هم ۵۰ هزار تومان است.
- شماره تماس باغ فین: ۵۵۳۰۲۰۱۰-۰۳۱
- بهترین زمان بازدید: بهار مخصوصا اردیبهشت ماه، یکی از مناسبترین زمانها برای دیدن مجموعه است. هوا در این فصل معتدل است و مراسم سنتی گلابگیری هم در منطقه برگزار میشود.
تاریخچه حمام فین کاشان
حمام فین از دو گرمابه جدا از هم تشکیل شده است. حمام کوچک در زمان شاه عباس صفوی ساخته شد ولی با گذشت زمان و کاهش رونق دوران صفویه این حمام هم کمکم به فراموشی سپرده شد. اما در اوایل سده نوزدهم میلادی، فتحعلیشاه قاجار دستور داد حمام بزرگ و مجللی در کنار حمام قدیمی ساخته شود. در همان زمان حمام کوچک صفوی هم مرمت شد.
مهمترین رویداد تاریخی که در حمام فین کاشان اتفاق افتاد، قتل میرزا تقیخان فراهانی است که به دستور ناصرالدینشاه قاجار رخ داد. پس از این حادثه، باغ و حمام فین برای مدتی طولانی متروک ماندند. در دوران مشروطه نیز بسیاری از افراد سودجو، کاشیها، سنگ مرمر و مصالح ارزشمند حمام را غارت کردند. در دوره پهلوی و در سال ۱۳۴۴ هر دو حمام مطابق طرح اولیهشان مرمت شدند و از طریق یک راهرو به هم متصل شدند. حمام فین کاشان در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شماره ۲۳۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سال ۲۰۱۱ میلادی نیز همراه با باغ فین کاشان در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.
قسمت های مختلف باغ فین کاشان
باغ فین کاشان یکی از زیباترین و معروفترین باغهای تاریخی ایران است. این باغ حدود ۲۳ هزار متر مربع مساحت دارد و طراحی آن نمونهای کامل از باغسازی سنتی ایرانی به شمار میرود. بر اساس نظر سازمان میراث فرهنگی، طراحی اولیه این باغ توسط استاد غیاثالدین جمشید کاشانی، ریاضیدان و معمار برجسته دوره صفوی، انجام شده است. در دوره صفویه و بعد از آن بخشهای مختلفی به باغ فین اضافه شد که در ادامه همه قسمتها را معرفی میکنیم.
حمام کوچک فین
حمام کوچک در بخش جنوبی باغ فین کاشان قرار دارد و یکی از بناهای بهجا مانده از دوره صفویه است. این حمام همزمان با ساخت اولیه باغ ساخته شد و بیشتر برای خدمه و مردم عادی در نظر گرفته شده بود. به همین دلیل، معماری آن بسیار ساده است و تزئینات خاصی در آن دیده نمیشود. در گذشته مردم میتوانستند بدون ورود به داخل باغ از این حمام استفاده کنند.
حمام صفوی فین مانند سایر گرمابههای سنتی از سربینه، گرمخانه و خزینه تشکیل شده است. در خزینه این حمام هفت کاشی آبیرنگ قدیمی قرار دارد که قدمتشان به حدود ۵۰۰ سال پیش میرسد و از بخشهای دیدنی این حمام به شمار میآیند. اما مهمترین علت شهرت تاریخی این حمام، واقعه تلخ شهادت امیرکبیر در گرمخانه همین حمام کوچک است؛ رویدادی که نام آن را برای همیشه در تاریخ ماندگار کرده است.
حمام بزرگ فین
حمام بزرگ فین که به حمام سلطنتی نیز معروف است، برای استفاده درباریان و افراد اشراف بوده و به همین دلیل نسبت به حمام صفوی ظاهر باشکوهتری دارد. در طراحی این حمام از ستونهای مرمر و سقفهای نقاشیشده استفاده شده است؛ عناصری که هنگام ورود توجهتان را جلب میکنند. مثل بیشتر گرمابههای سنتی، حمام بزرگ فین هم دارای ورودی، راهروهای متصل، آبنماها و خزینه است. اما یکی از ویژگیهای مهم این حمام، وجود دو سربینه یا رختکن است. سربینه اول که در نزدیکی ورودی قرار گرفته، دارای سکوی نشستن، یک بخاری دیواری برای گرمکردن فضا و نورگیرهایی با کاشیهای مشبک است. سربینه دوم در بخش میانی حمام ساخته شده و یک حوضچه آب زیبا در آن قرار دارد.
اتاق شاه نشین حمام فین
اتاق شاهنشین به دستور محمدشاه قاجار ساخته شد. این اتاق با پنجرههای ارسی، گچبریهای ظریف و آینهکاریهای زیبا، جلوهای از هنر معماری ایرانی در آن دوره را نشان میدهد. اتاق شاهنشین رو به باغ و حوضهای بزرگ قرار دارد و در گذشته برای پذیرایی از مهمانان مهم، برگزاری مراسمها و دیدارهای رسمی مورد استفاده قرار میگرفت.
کوشک صفوی فین
کوشک صفوی در مرکز باغ فین قرار گرفته و بنایی چهارضلعی است که رو به چهار جهت باغ باز میشود. این ساختمان دو طبقه در دوره شاهعباس اول ساخته شد و بیشتر برای تفریح، برگزاری مراسم و پذیرایی استفاده میشد. در میانه کوشک یک حوض قرار دارد که آب آن از طریق کانالهای زیرزمینی و با کمک شیب طبیعی زمین، مستقیماً از چشمههای باغ تأمین میشود.
برج و باروی باغ
یکی از بخشهای مهم باغ فین کاشان، برجها و حصار محکم آن است. حصار اصلی باغ همراه با چهار برج در دوره صفویه ساخته شد و بعدها در دورههای مختلف تغییراتی در آن صورت گرفت. این برجها علاوه بر تأمین امنیت باغ، شکوه و عظمت باغ در آن دوره را نشان میدهند.
عمارت هشتی ورودی و سردر
ساختمان هشتی و سردر در دوره صفویه در دو طبقه ساخته شده و در طول زمان چند بار بازسازی شده است. این بنا از یک تالار بزرگ و ایوانهایی تشکیل شده که به چهار طرف باغ دید دارند. کارکرد اصلی آن هم برای ورود، پذیرایی و برگزاری امور تشریفاتی بود.
خلوت کریم خانی
در دوره کریمخان زند در بخش جنوبغربی باغ بنایی به نام خلوت کریمخانی ساخته شد. این فضای اندرونی یک حیاط کوچک و چند اتاق تو در تو دارد. امروزه این بنا مهمانسرای اداره میراث فرهنگی است.
شترگلوی قاجاری
شترگلوی قاجاری یا کوشک قاجاری یکی از بناهای مهم دوره قاجار است که به دستور فتحعلیشاه در بخش جنوبی باغ ساخته شد. این مجموعه از صفه شاهنشین، حوضخانه و چند اتاق در اطراف آن تشکیل شده است. فضای داخلی آن هم بسیار دیدنی است و دیوارها و سقف این بنا با نقاشیهای زیبا تزئین شدهاند.
حوض جوش و تقسیم گاه آب
حوض جوش یکی از بخشهای جالب و مهم سیستم آبرسانی در باغ فین کاشان است. این حوض ۱۶۰ حفره دارد؛ آب از ۸۰ حفره با فشار بیرون میزند و از ۸۰ حفره دیگر به داخل حوض برمیگردد. این گردش آب باعث میشود جریان آب بهصورت طبیعی به سمت حوض دوازده فواره هدایت شود.
در کنار آن، تقسیمگاه آب قرار دارد که در گذشته به چشمه زنانه معروف بود. در این نقطه، آب چشمه قبل از ورود به باغ به سه مسیر مختلف تقسیم میشد و از طریق کانالهای زیرزمینی به حوضهای کوشک صفوی، کوشک قاجار و حوض جوش میرسید.
کتابخانه حمام فین
ساختمان کتابخانه که به عمارت بادگیر هم معروف است، در بخش شرقی باغ قرار دارد و در دوره قاجار ساخته شد. این بنا از سال ۱۳۳۴ بهعنوان کتابخانه عمومی امیرکبیر مورد استفاده قرار میگیرد.
خلوت نظامالدوله و موزه ملی کاشان
نظامالدوله، داماد فتحعلیشاه بود و آن زمان باغ فین کاشان را به عنوان محل اقامت خود انتخاب کرد. او در بخش غربی باغ عمارتی ساخت که امروز آن را با نام خلوت نظامالدوله میشناسند. در کنار این عمارت، بقایای اصطبل قدیمی هم دیده میشود که به نظر میرسد همزمان با ساخت همان عمارت ساخته شده باشد. بعدها موزه ملی کاشان روی بقایای همین خلوت نظامالدوله ساخته شد. ساخت این موزه در دهه ۱۳۴۰ انجام شد و از سال ۱۳۴۶ به شکل رسمی شروع به کار کرد. بازدید از موزه برای همه رایگان است.
قسمت های مختلف حمام فین کاشان
معماری حمامهای تاریخی فین کاشان در نگاه کلی شبیه دیگر گرمابههای سنتی ایران است، اما وقتی به شیوه گرمایش و آبرسانی آن دقت کنید، میتوانید خلاقیت و مهارت معماران ایرانی را بهوضوح ببینید. دیوارهای حمام با ترکیبی از ماسه، آهک و ساروج ساخته شدهاند تا در برابر رطوبت مقاومت بیشتری داشته باشند و گرمای داخل حمام بهسادگی هدر نرود.
برای تامین روشنایی هم در سقف حمام نورگیرهایی قرار داده بودند که نور طبیعی را وارد محیط میکرد و به همین دلیل، بیشتر بخشها بدون نیاز به چراغ روشن بود. هر دو حمام باع فین از چند بخش اصلی تشکیل شدهاند و هر بخش وظیفه و کاربرد مشخصی دارد. در ادامه، هر کدام از این قسمتها را بهصورت جداگانه معرفی میکنیم.
ورودی و سربینه
بعد از ورود به حمام به بخش سربینه میرسید. در حمام بزرگ دو سربینه وجود دارد. در گذشته روند استحمام به این شکل بود که افراد ابتدا بدن خود را در خزینه میشستند و سپس به سربینه دوم میرفتند تا کنار بخاری بدنشان را خشک و گرم کنند. بعد از آن، پاهایشان را در حوضچه میشستند و در نهایت برای پوشیدن لباس دوباره به سربینه اول برمیگشتند.
خزینه
خزینه بخش اصلی حمام برای شستوشو بود. آب از مسیرهای مشخص وارد خزینه میشد و از کانالهای خروجی بیرون میرفت تا آب مصرفشده خارج شود. به همین دلیل، محیط حمام همیشه تمیز میماند. در کف حمام هم کانالهایی برای تخلیه و جایگزینی آب خزینهها و حوضچهها ساخته شده بود که هنوز هم مانند گذشته عمل میکنند.
گرمخانه
گرمخانه فضایی کوچک در حمام بود که دمای آن را طوری تنظیم میکردند تا گرما داخل بماند و هوای سرد وارد نشود. این بخش در هر دو حمام وجود دارد.
تون حمام یا گرمابه
در این بخش با سوزاندن چوب در تون که همان آتشدان زیر دیگهای بزرگ مسی بود، آب خزینهها گرم میشد و بخار مورد نیاز حمام تولید میگردید. دود و حرارت ایجاد شده از طریق دودکشها و کانالهایی که در زیر کف حمام تعبیه شده بود، در فضا جریان پیدا میکرد. این کانالها هم دود را به بیرون منتقل میکردند و هم گرما را به صورت یکنواخت در کف و داخل حمام پخش میکردند. این طراحی دقیق باعث میشد کف حمام همیشه گرم بماند و فضای گرمخانه دمای ثابت و مطلوبی داشته باشد.
حوضچه و فوارهها
یکی از زیباترین بخشهای معماری حمام فین کاشان، حوضچهای است که کف آن با کاشیهایی شبیه طرح فرش تزئین شده است. این حوضچه در مجموع ۱۶۰ حفره دارد که ۸۰ حفره آن برای خروج آب در نظر گرفته شده و ۸۰ حفره دیگر وظیفه ایجاد فواره را بر عهده دارند. این در میان در کنار همدیگر قرار گرفته اند این سازوکار بهگونهای طراحی شده بود که آب همیشه در حال گردش باشد، بدون آنکه سرریز شود، و بهطور مداوم آب تازه وارد حوضچه شود.
جاهای دیدنی اطراف حمام فین کاشان
- تپههای سیلک: یکی از قدیمیترین محوطههای باستانی ایران است و تنها حدود ۷ دقیقه با حمام فین کاشان فاصله دارد.
- خانه طباطباییها: یکی از زیباترین خانههای تاریخی کاشان که در حدود ۱۴ دقیقهای حمام فین قرار گرفته است.
- خانه بروجردیها: این خانه معروف حدود ۱۵ دقیقه با حمام فین فاصله دارد.
- خانه عباسیان: از خانههای تاریخی دوره قاجار است که ۱۴ دقیقه تا حمام فین فاصله دارد.
- مسجد جامع کاشان: یکی از بناهای تاریخی و مذهبی مهم شهر که در فاصله ۱۵ دقیقهای حمام فین قرار دارد.
- مسجد و مدرسه آقا بزرگ: بنایی زیبا و ارزشمند از دوره قاجار که حدود ۱۵ دقیقه از حمام فین فاصله دارد.
- بازار سنتی کاشان: این بازاری قدیمی در فاصله ۱۵ دقیقه رانندگی از حمام فین قرار دارد.
- حمام سلطان امیر احمد: یکی از زیباترین حمامهای تاریخی ایران که تنها ۱۴ دقیقه با حمام فین فاصله دارد.
سخن پایانی
حمام فین کاشان نمونهای ساده و روشن از هنر معماری مهندسان ایرانی در زمان گذشته است. این مجموعه از دو بخش تشکیل شده است؛ حمام کوچک که در دوره صفوی بنا شده و حمام بزرگ که در دوره قاجار ساخته شد. در طول تاریخ، رویدادهای مهمی در این مکان رخداده است. معروفترین آنها، قتل امیرکبیر در حمام کوچک است که نام این مجموعه را برای همیشه در تاریخ ایران ماندگار کرده است. سیستم آبرسانی منظم و هوشمندانه، عایقکاری مناسب دیوارها و حوضها و تونهایی که وظیفه گرمکردن فضا را داشتهاند نشان میدهد که معماران آن زمان با وجود امکانات محدود، دانش و تجربه زیادی داشتهاند. بازدید از حمام فین، همراه با قدمزدن در باغ فین و دیدن دیدنیهای دیگر کاشان، فرصتی است تا با تاریخ، فرهنگ و زیباییهای این شهر بیشتر آشنا شوید.
سوالات متداول
۱- حمام فین کاشان تا چه ساعتی باز است؟
ساعت کار حمام فین هر روز از ساعت ۹ صبح آغاز میشود و بازدیدکنندگان میتوانند تا ساعت ۵ عصر از این مجموعه دیدن کنند.
۲- حمام فین کاشان چگونه با یک شمع گرم میشد؟
بر اساس یک روایت معروف گفته میشود در حمام کوچک فین، شمعی همیشه روشن بوده و بدون نیاز به دخالت انسان، گرمای لازم برای آب حمام را تأمین میکرده است. طبق برخی منابع، روشن بودن این شمع باعث فعال شدن روغن و گاز موجود در سامانه زیرزمینی میشده و حرارت تولید شده از طریق تونها و کانالهای گرمابه به بخشهای مختلف حمام منتقل میشده است. همچنین نقل شده که وقتی چند پژوهشگر انگلیسی این شمع را خاموش کردند، دیگر نتوانستند آن را دوباره به حالت اولیه بازگردانند.
۳- حمام فین کاشان توسط چه کسانی ساخته شد؟
بر اساس برخی منابع تاریخی، طراحی سیستم آبرسانی باغ و حمام فین را غیاثالدین جمشید کاشانی و شیخ بهایی انجام دادهاند. حمام کوچک در دوره شاه عباس صفوی ساخته شد و در زمان فتحعلیشاه قاجار نیز حمام بزرگ به این مجموعه افزوده شد. در بعضی منابع، نام علیاکبر بهعنوان معمار حمام بزرگ ذکر شده است.
۴- حمام فین کاشان چند سال قدمت دارد؟
قدیمیترین بخش این مجموعه، یعنی حمام کوچک، در اوایل قرن یازدهم هجری ساخته شده و حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال قدمت دارد. حمام بزرگ هم در اوایل سده نوزدهم میلادی ساخته شد. به همین دلیل میتوان گفت مجموعه حمام فین در مجموع نزدیک به پنج قرن قدمت دارد.
