طاق کسری کجاست؟ تاریخچه، عجایب و راهنمای بازدید

تاریخ بروزرسانی: ۳۱ تیر ۱۴۰۵

طاق کسری کجاست؟ تاریخچه، عجایب و راهنمای بازدید

نام طاق کسری برای بسیاری از ما با کتاب‌های درسی و تاریخ پادشاهان ساسانی گره خورده است. این بنا روزگاری در قلمرو شاهنشاهی ساسانی قرار داشت، اما امروزه برای دیدن آن باید به عراق سفر کرد. طاق کسری در اصل ایوان بزرگ یکی از کاخ‌های ساسانی در مدائن بود و به دیگر فضاهای کاخ راه داشت. بیشتر این مجموعه در گذر زمان از بین رفته و اکنون تنها ایوان عظیم و بخش‌هایی از دیوارهای آن باقی مانده‌اند؛ بقایایی که هنوز شکوه کا‌خ‌ها و معماری آن دوره را به تصویر می‌کشند.

طاق کسری در یک نگاه

طاق کسری در طول تاریخ نام‌های مختلفی داشته و آن را ایوان مدائن، ایوان خسرو، ایوان کسری یا طاق تیسفون نیز نامیده‌اند. نام طاق کسری هم از واژه «کسری» آمده که در زبان عربی برای اشاره به خسرو و پادشاهان ساسانی استفاده می‌شد.

طاق کسری کجاست؟

طاق کسری در عراق، در جنوب‌شرقی بغداد و نزدیکی شهر سلمان پاک قرار دارد. این بنا حدود ۳۵ تا ۴۰ کیلومتر با بغداد فاصله دارد و در نزدیکی رود دجله و آرامگاه سلمان فارسی قرار گرفته است. هرچند طاق کسری را معمولا از بناهای تیسفون می‌دانند، اما محل دقیق آن در یکی از شهرهای تاریخی مدائن قرار داشته است.

لوکیشن طاق کسری روی نقشه

مسیر دسترسی به طاق کسری

اولین قدم برای دیدن طاق کسری، سفر به عراق است. برای این کار یا می‌توانید با هواپیما مستقیما به بغداد بروید یا زمینی سفر کنید و با ماشین شخصی، اتوبوس یا قطار خودتان را به مسیر مرز مهران برسانید. بهتر است پیش از سفر، مبلغ و شیوه پرداخت عوارض خروج از کشور را نیز بررسی کنید.

1. مسافران هوایی سفرشان را از شهر بغداد ادامه می‌دهند. اگر زمینی سفر کرده‌اید، بعد از عبور از مرز به‌سمت بغداد یا سلمان پاک حرکت کنید.
2. از بغداد یا سلمان پاک، یک تاکسی یا خودروی دربست بگیرید و تا طاق کسری بروید.
3. بهتر است پیش از راه‌افتادن، وضعیت مرز و شرایط جاده را بررسی کنید و برای ایست‌های بازرسی نیز زمان اضافه در نظر بگیرید.

تاریخچه طاق کسری

پیش از آنکه بغداد به مرکز قدرت این منطقه تبدیل شود، تیسفون شهری پررونق در کنار دجله و یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های حکومت ایرانیان در بین‌النهرین بود. این شهر از دوره اشکانیان رشد کرد و در زمان ساسانیان به پایتخت، اقامتگاه سلطنتی و محل برگزاری مراسم حکومتی تبدیل شد. تیسفون در کنار شهرهای اطرافش بخشی از مجموعه‌ای بزرگ‌تر بود که مدائن نام داشت.

طاق کسری در اصل ایوان بزرگ یکی از کاخ‌های سلطنتی مدائن بود که به تالارها و قسمت‌های دیگر کاخ راه داشت. این مکان احتمالا مهم‌ترین فضای تشریفاتی کاخ بود که شاه در این محل ضیافت‌هایی مانند جشن نوروز و مراسم‌های ملی را با حضور سفیران و بزرگان، برگزار می‌کرد.

اینکه طاق کسری دقیقا به فرمان چه کسی ساخته شده، هنوز پاسخ قطعی ندارد. بسیاری از پژوهشگران با توجه به ویژگی‌های معماری، ساخت بنا را به قرن ششم میلادی و دوره انوشیروان نزدیک‌تر می‌دانند، هرچند احتمال این که چند پادشاه در شکل‌گیری و تکمیل این مجموعه سهم داشته‌اند نیز مطرح شده است.

در نهایت مدائن در سال ۶۳۷ میلادی فتح شد و دوران پایتختی ساسانی آن پایان گرفت. با ساخته‌شدن بغداد، این منطقه به‌تدریج اهمیتش را از دست داد. در سده‌های بعد، بخش‌های زیادی از کاخ فرو ریخت و از مصالح آن برای ساخت‌وسازهای تازه استفاده کردند.

معماری ایوان مدائن

برخلاف آنچه گاهی گفته می‌شود، طاق کسری بنایی خشتی نیست و با آجر پخته و ملات گچ ساخته شده است؛ مصالحی ساده که در اینجا به سازه‌ای با حدود ۳۷ متر ارتفاع و دهانه‌ای نزدیک به ۲۶ متر تبدیل شده‌اند. اگر زیر این ایوان بایستید، فضای بزرگی بالای سرتان قرار می‌گیرد که هیچ ستونی در میانه آن دیده نمی‌شود. دیوارهای دو طرف در بخش پایینی بسیار قطورند و هرچه بالاتر می‌روند، از ضخامتشان کم می‌شود. به این ترتیب، وزن قوس روی پایه‌های جانبی قرار می‌گیرد و فضای زیر طاق باز می‌ماند.

آجرهای بخش بالایی کمی مایل چیده شده‌اند و هر ردیف به ردیف پیش از خود تکیه دارد. به زبان ساده، معماران طاق را ردیف‌به‌ردیف بالا می‌بردند، بدون آنکه لازم باشد برای تمام دهانه یک قالب چوبی بزرگ بسازند. این شیوه با شرایط منطقه هم هماهنگ بود؛ در بین‌النهرین خاک رس به‌وفور پیدا می‌شد، اما دسترسی به تیرهای بلند چوبی چندان آسان نبود. به همین دلیل، معماری آجری و طاق‌سازی در بین‌النهرین رواج زیادی پیدا کرد.

عمق ایوان حدود ۴۳٫۵ متر بود و در پشت آن، اتاق‌ها، راهروهای طاق‌دار و تالارهای دیگری قرار داشتند. در کاوش‌های محوطه، بقایای یک بنای ستون‌دار بزرگ و بخش‌هایی از سامانه آب‌رسانی نیز پیدا شده است.

بقایای طاق کسری و وضعیت امروزی آن

طاقی که امروز در مدائن می‌بینیم، تنها بازمانده‌ی کاخی بزرگ در مدائن است. یکی از سنگین‌ترین آسیب‌های ثبت‌شده مربوط به سال ۱۸۸۸ است؛ زمانی که سیل حدود یک‌سوم بخش‌های ایستاده را فرو ریخت. چند دهه بعد، مرمت بال جنوبی در سال ۱۹۷۲ به پایان رسید و در سال ۱۹۷۵ بازسازی بال فروریخته شمالی آغاز شد.

بااین‌حال، خطر از میان نرفت. ریزش‌های سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ نشان دادند که سازه هنوز در وضعیتی حساس قرار دارد. بنیاد ALIPH و نهادهای عراقی پس از بررسی بنا، اسکن سه‌بعدی، داربست‌های نگهدارنده و حسگرهای کنترل ترک را به کار گرفتند تا از ریزش بیشتر جلوگیری شود.

این اثر با وجود اهمیت تاریخی و معماری خود، هنوز در فهرست میراث جهانی یا فهرست موقت عراق برای یونسکو قرار ندارد.

طاق بستان کرمانشاه نمونه دیگری از هنر و معماری ساسانی در ایران، است. اگر به بازدید از بناهای تاریخی دوره ساسانی علاقمندید اما سفر به عراق انتخابتان نیست، سفر به کرمانشاه می‌تواند انتخاب بهتری باشد.

شگفتی‌ها و عجایب طاق کسری

بخشی از عجایب طاق کسری به معماری آن مربوط می‌شود و بخشی دیگر از داستان‌هایی می‌آید که درباره این بنا طی قرن‌ها میان مردم، تاریخ‌نویسان و شاعران نقل شده‌اند.

طاق کسری؛ شگفتی معماری ساسانی

شیوه‌ی ساخت طاق کسری آن را به یکی از شگفتی‌های معماری ایرانی تبدیل کرده است؛ به طوری که بنیاد ALIPH از طاق کسری به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین طاق‌های آجری و آزاد پیش از دوران مدرن یاد کرده است. آنچه این سازه را خاص می‌کند، دهانه‌ی وسیع آن است که نزدیک به ۲۶ متر و ارتفاعی حدود ۳۷ متر دارد، اما هیچ ستونی در میانه آن دیده نمی‌شود. معماران با تکیه بر دیوارهای قطور دو طرف و چیدن مرحله‌به‌مرحله آجرها توانستند چنین فضای بزرگی بسازند.

داستان طاق کسری و معمار آن

در یکی از روایت‌های مشهور، خسرو پرویز معماری به نام فرقان را برای ساخت کاخ انتخاب می‌کند. فرقان پس از بالا‌بردن دیوارها از شاه می‌خواهد مدتی کار را متوقف کند تا سازه نشست کند. شاه نمی‌پذیرد و معمار ناپدید می‌شود.

او سه سال بعد بازمی‌گردد و با اندازه‌گیری دوباره دیوار نشان می‌دهد که بنا نشست کرده و اکنون زمان ادامه کار فرا رسیده است؛ در صورتی که ادامه فوری کار می‌توانست طاق را ناپایدار کند. شاه نیز به دوراندیشی او پی می‌برد و اجازه می‌دهد ساخت کاخ ادامه پیدا کند.

البته این ماجرا سند قطعی روند ساخت طاق کسری نیست؛ به‌ویژه آنکه انتساب بنا به خسرو پرویز نیز میان پژوهشگران محل اختلاف است.

علت کجی طاق کسری چیست؟

دیوار کج طاق کسری هم داستان خودش را دارد. در این داستان گفته‌ شده که خانه پیرزنی در مسیر گسترش کاخ قرار داشت و پیرزن حاضر به فروش ملکش نبود. انوشیروان که آن زمان پادشاه بود، برای این که خانه پیرزن تخریب نشود، دستور داد مسیر دیوار تغییر کند. این روایت معمولا نمونه‌ای از عدالت انوشیروان معرفی می‌شود اما مدرک محکمی برای اثبات آن وجود ندارد.

شکاف طاق کسری چگونه به وجود آمده است؟

شکاف‌ها و ترک‌های امروزی بنا حاصل فرسایش طولانی، بارندگی، نفوذ آب و ازبین‌رفتن بخش‌های پشتیبان‌اند. در کنار این دلایل، روایتی مذهبی نیز وجود دارد که می‌گوید هم‌زمان با تولد پیامبر اسلام، کاخ کسری لرزید و چهارده کنگره آن فرو ریخت. خاموش‌شدن آتشکده فارس و خشک‌شدن دریاچه ساوه هم در ادامه همین روایت آمده‌اند.

این داستان در منابع روایی اسلامی شهرت دارد، اما نمی‌توان شکاف کنونی طاق را از نظر تاریخی یا معماری به آن نسبت داد.

ایوان مدائن در ادبیات و حافظه تاریخی

ویرانه‌های مدائن بارها در ادبیات فارسی به نمادی از زوال قدرت تبدیل شده‌اند. مشهورترین نمونه، قصیده خاقانی با نام «ایوان مدائن» است که شکوه گذشته را در برابر دیوارهای فروریخته قرار می‌دهد. فردوسی و شاعران دیگر نیز به روایت ساخت کاخ خسرو در اشعار خود اشاره کرده اند.

همین حضور پررنگ در شعر و روایت باعث شده طاق کسری در حافظه فرهنگی ایرانیان، جایگاهی فراتر از یک بنای تاریخی پیدا کند.

چند دانستنی دیگر درباره ایوان مدائن

• پس از فتح تیسفون به دست مسلمانان، از ایوان مدائن برای مدتی به‌عنوان مسجد استفاده می‌شد.
• آثار معماری و اشیای به‌دست‌آمده نشان می‌دهند شکوه کاخ به نمای بیرونی محدود نبوده و فضای داخلی آن نیز با گچ‌بری، پرده‌های گران‌بها و اشیای ارزشمند تزئین شده بود.
• در گذشته این طاق دو بال بلند داشت و با طاق‌نماها و قاب‌های آجری تزئین شده بود. جالب است بدانید که ورودی موزه ملی ایران باستان نیز با الهام از همین فرم طراحی شده است.
• گفته شده که قالی معروف بهارستان که با نام‌های «بهار خسرو»، «فرش زمستانی» و «بهار کسری» هم شناخته می‌شود، احتمالا کف تالار بزرگ کاخ مدائن را می‌پوشاند. این قالی پس از فتح مدائن قطعه‌قطعه شد و از میان رفت.
• در دوره حکومت صدام حسین، اقداماتی برای بازسازی بخش شرقی طاق کسری انجام شد؛ اگرچه پس از ورود نیروهای آمریکایی به عراق این مکان با آتش سوزانده شد.

بهترین زمان بازدید از طاق کسری

• بهار: اوایل بهار، پیش از گرم‌شدن هوا، یکی از زمان‌های مناسب برای دیدن طاق کسری است. بهتر است روزی را انتخاب کنید که هوا صاف باشد و بارندگی شدیدی پیش‌بینی نشود.
• تابستان: تابستان‌های این منطقه گرم و آفتابی‌اند. اگر سفرتان به این فصل افتاد، بازدید را به ساعات ابتدایی صبح موکول کنید و مدت زیادی زیر آفتاب نمانید.
• پاییز: با کاهش دما، شرایط بازدید در پاییز دلپذیرتر می‌شود. این فصل، به‌ویژه برای افرادی که تحمل گرمای عراق را ندارند، انتخاب مناسب‌تری است.
• زمستان: هوای خنک زمستان امکان بازدید راحت‌تری را فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، در روزهای بارانی بهتر است برنامه را تغییر دهید.

در محرم، صفر و دیگر مناسبت‌های مذهبی، رفت‌وآمد به سلمان پاک و آرامگاه سلمان فارسی بیشتر می‌شود. اگر بازدید از طاق کسری بخشی از سفر زیارتی شماست، پیش از حرکت راهنمای سفر به کربلا و راهنمای سفر به نجف را هم بخوانید تا مسیر، اقامت و زمان‌بندی ادامه سفرتان را بهتر برنامه‌ریزی کنید.

اقامتگاه‌ها و امکانات رفاهی طاق کسری

طاق کسری مجموعه گردشگری مجهزی نیست؛ پس بهتر است آب و خوراکی همراهتان باشد و روی وجود امکاناتی مثل سرویس بهداشتی یا فروشگاه در نزدیکی محوطه حساب نکنید.

اگر هنگام انتخاب اقامتگاه، دسترسی به طاق کسری برایتان مهم است، بغداد نزدیک‌ترین انتخاب مناسب با تنوع بیشتر هتل‌هاست. هتل ایشتار شرایتون، ستاره بغداد، بابیلون، المنصور، گرند کریستال، کورال بوتیک و رویال از گزینه‌های اقامت در این شهر هستند. برای دیدن گزینه‌های موجود و مقایسه قیمت‌ها هم می‌توانید به صفحه رزرو هتل بغداد در سفرمارکت سر بزنید.

توصیه‌هایی برای بازدید از این بنا

1. برای کرایه رفت‌وبرگشت نیز پول نقد کافی همراه داشته باشید.
2. زمان رفت‌وبرگشت را طوری تنظیم کنید که قبل از تاریکی شب برگردید.
3. در زمان بازدید، فاصله خود را با دیوارهای ترک‌خورده حفظ کنید و از حصارها و محدوده‌های بسته عبور نکنید.
4. برای حفاظت از این بنای تاریخی، روی بنا یادگاری ننویسید و بخشی از آن را به اسم یادگاری برندارید.
5. در محوطه پناهگاه مناسبی در برابر آفتاب یا باران وجود ندارد؛ بنابراین آب و وسایل مورد نیاز برای چنین روزهایی به همراه داشته باشید.
6. اگر همه قسمت‌های قابل بازدید باز باشند، دیدن ایوان و محوطه اصلی احتمالا حدود یک ساعت زمان می‌برد.
7. بازدید از طاق کسری در گذشته رایگان و همه‌روزه بوده است؛ بااین‌حال، پیش از حرکت بازبودن محوطه و شرایط ورود را بررسی کنید.

اماکن دیدنی نزدیک به طاق کسری

رود دجله

همان‌طور که پیش‌تر گفتیم ایوان مدائن در حاشیه شرقی رود دجله شکل گرفته و توسعه پیدا کرده است؛ رودی که نقش مهمی در شکل‌گیری شهرهای این منطقه، کشاورزی، تجارت و ارتباطات داشته است. این رود هنوز هم بخشی از چشم‌انداز تاریخی این ناحیه است و شما می‌توانید پس از بازدید از طاق کسری از این رود دیدن کنید.

آرامگاه سلمان فارسی

آرامگاه سلمان فارسی در فاصله ۲ کیلومتری از طاق کسری و در سلمان پاک قرار دارد. نام «سلمان پاک» نیز به دلیل وجود این آرامگاه به این شهر داده شده‌است. سلمان فارسی از یاران ایرانی پیامبر اسلام بود و در روایت‌های تاریخی از او به عنوان والی مدائن یاد شده است. مسجد و آرامگاه او مقصد بسیاری از مسافرانی است که به سلمان پاک سفر می‌کنند.

بقایای شهر تاریخی تیسفون

در محوطه تاریخی مدائن به جز طاق کسری بقایای دیوارها، پایه‌ها و سازه‌های دیگر کاخ نیز وجود دارند. این آثار در جنوب طاق قرار دارند و محوطه معروف به حرم کسری نیز در همین محدوده است. البته همه این‌ها بخشی از جاذبه‌های محدوده‌ی مدائن هستند و برای دیدن آن‌ها نیازی نیست از این محدوده خارج شوید.

دیدنی‌های بغداد

بغداد حدود ۳۵ تا ۴۰ کیلومتر با طاق کسری فاصله دارد و جاذبه‌های آن را نمی‌توان جزو دیدنی‌های نزدیک ایوان مدائن دانست. بااین‌حال، بیشتر مسافران از مسیر بغداد به این منطقه می‌روند و می‌توانند زمان دیگری را به بازدید از موزه ملی عراق، خیابان متنبی، مدرسه مستنصریه و کرانه‌های دجله اختصاص دهند. برای آشنایی با شهر بغداد و انتخاب دیگر مقصد‌های گردشگری در کشور عراق می‌توانید به صفحه‌ی عراق سر بزنید.

جمع‌بندی

اگر روزی مقابل طاق کسری ایستادید، انتظار دیدن یک کاخ سالم و کامل را نداشته باشید. ارزش این بازدید در واقع در دیدن همان دهانه بزرگ و دیوارهای باقی‌مانده از بناست که معماران ساسانی با مصالحی ساده و بسیار ماهرانه ساخته‌اند. روایت‌های مختلفی که از این بنا به جا مانده هم بخشی از هویت تاریخی آن هستند.

مجموعه‌ی این‌هاست که نشان می‌دهد چطور یک اثر تاریخی حتی پس از ویرانی هم می‌تواند بخشی از معماری، ادبیات و تاریخ گذشته را زنده نگه دارد و هنوز هم مقصدی دیدنی برای گردشگران باشد.

سؤالات متداول

۱. کاخ کسری کجاست؟

۲. مسیر طاق کسری از تهران چگونه است؟

می‌توان زمینی از یکی از مرزهای ایران وارد عراق شد و یا هوایی به بغداد رفت؛ سپس ادامه مسیر را با خودرو تا نزدیک بنا طی کرد.

۳. فاصله طاق کسری از مرز ایران چقدر است؟

فاصله به مرز انتخابی و مسیر جاده‌ای بستگی دارد؛ مرز مهران یکی از گذرگاه‌های رایج برای مسافران ایرانی است، اما زمان و مسافت باید پیش از سفر روی نقشه بررسی شود.

۴. چطور از بغداد به طاق کسری برویم؟

از بغداد باید به سمت مدائن و سلمان پاک حرکت کنید؛ هماهنگی تاکسی یا راننده محلی مطمئن، ساده‌ترین روش برای بیشتر گردشگران است.

۵. آیا بازدید از طاق کسری رایگان است؟

در گذشته بازدید از بنا رایگان بوده است، اما به دلیل مرمت و محدودیت‌های دسترسی، وضعیت ورودی و بازبودن محوطه باید پیش از مراجعه بررسی شود.