آرامستان ظهیرالدوله

تاریخ انتشار: ۰۷ بهمن ۱۴۰۴

آرامستان ظهیرالدوله در میان کوچه‌های قدیمی شمیران روایت‌گر زندگی و مرگ نامداران ایران است. آرامستان ظهیرالدوله نه‌تنها محل دفن یکی از رجال روشنفکر عصر قاجار، بلکه آرامگاه خیلی از بزرگان ادبیات و سیاست ایران است. اگر به دنبال آشنایی با مکان دفن شاعران بزرگی چون ملک‌الشعرای بهار و فروغ فرخزاد هستید، ادامه مقاله شما را به طور کامل با گورستان ظهیرالدوله آشنا می‌کند.

درباره آرامستان ظهیرالدوله

آرامستان ظهیرالدوله یکی از گورستان‌های تاریخی و فرهنگی تهران است. این آرامگاه خدود ۴۳۰۰ متر مربع وسعت دارد و در گذشته بخشی از ملک شخصی علی‌خان ظهیرالدوله بوده است. پس از درگذشت او در سال ۱۳۰۳ خورشیدی پیکرش در همین باغ دفن شد و آرامگاه وی به گورستان ظهیرالدوله تبدیل شد. درختان کهن‌سال شامل درختان میوه و ارغوان، چنار، کاج و... سنگ‌قبرهای خوش‌تراش با خطوط کوفی و نقوش هنری فضایی معنوی ایجاد کرده است. نخستین تدفین در گورستان ظهیرالدوله به سال ۱۳۰۴ انجام شد و آخرین خاک‌سپاری نیز به سال ۱۳۵۶ برمی‌گردد و در کل به تعداد ۵۸۱ قبر در این گورستان وجود دارد.. آرامگاه ظهیرالدوله در اول اردیبهشت ۱۳۷۷ به ثبت ملی رسیده است و امروزه یکی از جاهای دیدنی تهران است.

تاریخچه آرامستان ظهیرالدوله

تاریخچه آرامستان ظهیرالدوله به روز سه‌شنبه بیست‌وچهارم ذی‌القعده سال ۱۳۰۳ خورشیدی برمی‌گردد. زمانی‌که میرزا علی‌خان دولوی قاجار معروف به ظهیرالدوله، از رجال روشنفکر و بنیان‌گذار انجمن اخوت، بر اثر سکته قلبی در جعفرآباد شمیران درگذشت. او را در قبرستانی قدیمی میان تجریش و امامزاده قاسم و در کنار باغ شخصی خود به خاک سپردند. با دفن وی، این گورستان که تا آن زمان محلی عمومی بود، به تدریج به‌عنوان آرامگاه ظهیرالدوله شناخته شد. ظهیرالدوله به دست مولوی رشتی غسل داده شد و در پای درخت کهنسال داغداغان دفن شد.

گورستان ظهیرالدوله کجاست

گورستان ظهیرالدوله در شمال تهران و در  محله دربند شمیران قرار دارد. این قبرستان تاریخی میان امامزاده قاسم و تجریش در انتهای کوچه‌ای فرعی از خیابان ظهیرالدوله واقع شده است. این آرامگاه کوچک اما فرهنگی، محل دفن بسیاری از هنرمندان، شاعران و چهره‌های برجسته ایران است

• آدرس آرامستان ظهیرالدوله: میدان قدس، خیابان دربند و خیابان ظهیرالدوله
• شماره تماس گورستان ظهیرالدوله: ۰۲۱۸۸۲۲۰۸۰

دسترسی به قبرستان ظهیرالدوله

مسیر دسترسی به قبرستان ظهیرالدوله خیلی ساده است که به‌راحتی با وسایل نقلیه عمومی می‌توانید به‌آن دسترسی پیدا کنید.

• برای دسترسی به آرامگاه ظهیرالدوله با مترو فقط کافی است سوار متروی خط یک تجریش کهریزک شوید و در آخرین ایستگاه تجریش پیاده شوید. در ادامه مسیر می‌توانید با ۲۰ دقیقه پیاده‌روی یا با تاکسی‌های دربند خود را به خیابان ظهیرالدوله برسانید.
• برای دسترسی با اتوبوس به آرامستان ظهیرالدوله اتوبوس‌های پایانه تجریش انتخاب مناسبی هستند. بعد از پیاده‌شدن از اتوبوس نیز باید ادامه مسیر را پیاده یا تاکسی تا خیابان ظهیرالدوله طی نمایید.
• دسترسی با خودروهای شخصی نیز از خیابان شریعتی یا میدان تجریش ممکن است. در این مسیر کافی است وارد خیابان دربند شوید و در ادامه مسیر را تا انتهای کوچه گورستان ادامه دهید. در نزدیکی این مکان پارکینگ عمومی کوچکی برای پارک وسیله نقلیه وجود دارد.

معماری آرامستان ظهیرالدوله

معماری آرامستان ظهیرالدوله ترکیبی از سادگی، اصالت و هنر ایرانی است. ورودی آرامگاه با شیشه‌های رنگارنگ و هماهنگ با فضای سبز اطراف تزئین شده است. در کنار مسیر ورودی، باغچه‌ای کوچک با چند درخت وجود دارد. بر بالای سردر، نام قبرستان ظهیرالدوله و نشان انجمن اخوت قرار گرفته که یادآور هویت فرهنگی این مکان است. سنگ‌قبرها در این گورستان با ظرافتی استادانه تراش خورده‌اند و نقش‌ها و خطاطی‌های روی سنگ‌ها نشان دهنده هنر و ذوق آن زمان است. در بخش‌هایی از گورستان ظهیرالدوله، طاق‌ها با کاشی‌های فیروزه‌ای آراسته شده و جلوه‌ای سنتی و روحانی به فضا داده‌اند. امروزه به دلیل عدم رسیدگی بخشی از زیبایی‌های آرامگاه در حال از بین رفتن است.

مشاهیر دفن شده در ظهیرالدوله

در آرامستان ظهیرالدوله گنجینه‌ای از تاریخ ادب و موسیقی ایران آرمیده است. این قبرستان تاریخی تهران آرامگاه خیلی از شاعران، هنرمندان و اندیشمندان است. در ادامه با برجسته‌ترین چهره‌های دفن‌شده در گورستان ظهیرالدوله آشنا می‌شویم:

• ملک‌الشعرای بهار (محمد تقی بهار): شاعر، نویسنده و سیاست‌مدار عصر مشروطه که اشعارش پایه‌گذار جریان شعر اجتماعی ایران است. آرامگاه او با چهار ستون سنگی و سقفی از مهم‌ترین قبور آرامگاه ظهیرالدوله است.
• دکتر محمد حسین لقمان‌ادهم (لقمان‌الدوله): بنیان‌گذار مدرسه طب در سال ۱۲۹۷ و نخستین رئیس دانشکده پزشکی دانشگاه تهران است. مقبره خانوادگی وی با طراحی کلاسیک در ابتدای آرامگاه قرار دارد.
• رهی معیری: شاعر لطیف‌گویی که آثارش در دل موسیقی ایرانی ماندگار شده است. مزار او در فضایی شیشه‌ای با طاقی کاشی‌کاری شده و ستون‌های موج‌دار ساخته شده است.
• ایرج میرزا: از نخستین شاعران مدرن ایران که با زبانی طنز آمیز و روان از اجتماع می‌سرود. مزار او زیر درختی کهنسال با سنگی برجسته و حکاکی شعری از خودش در آرامگاه ظهیرالدوله قرار دارد.
• روح‌الله خالقی: خالق آهنگ‌های ماندگار «ای ایران» و «با بهار دلنشین» است. او از برجسته‌ترین چهره‌های موسیقی نوین و پایه‌گذار هنرستان موسیقی ملی است.
• قمرالملک وزیری: نخستین زن خواننده ایرانی که صدای خود را روی صفحه موسیقی ضبط کرد و با شجاعت، مسیر حضور زنان در هنر را هموار ساخت. وی در سال ۱۳۳۸ چشم از جهان بست.
• فروغ فرخزاد: شاعر برجسته معاصر که با پنج دفتر شعر، چهره‌ای تازه از زن، عشق و زندگی در شعر فارسی ترسیم کرد. وی در ۱۳۴۵ درگذشت و در گورستان ظهیرالدوله دفن شد.
• داریوش رفیعی: خواننده محبوب دهه ۱۳۳۰ که با ترانه‌هایی مانند «زهره» و «گلنار» در خاطره موسیقی ایران ماندگار شد.
• مشیر همایون شهردار: از پیشگامان موسیقی کلاسیک ایرانی و نخستین نت نویس پیانو در ایران است که هنر خود را به جهانیان معرفی کرد.
• رضا محبوبی: زاده خانواده هنری است. مادر وی نوازنده پیانو و پدرش نی می‌نواخت. رضا محبوبی نوازنده ویولن بود و در سال ۱۳۳۳ مهمان آرامگاه شد.
• مرتضی محبوبی: بردار رضا محبوبی است و سنگ قبر وی به شکل پیانو با کلمه افسوس تزئین شده است.

در آرامستان ظهیرالدوله چهره‌های معروف دیگری از جمله حسین تهرانی (تنبک‌زن ایرانی)، ابوالحسن خان صبا، نورعلی خان برومند (نوازنده مشهور، ردیف‌خان مشهور و نوازنده تار، سه‌تار و تنبک)، حسن تقی‌راده (رئیس مجلس سنا و از عاملان جنبش مشروطه)، رشید یاسمی، حبیب‌الله سماعی، حسین سرور و ... نیز دفن شده‌اند.

بازدید از آرامستان ظهیرالدوله

بازدید از آرامستان ظهیرالدوله تنها در روزهای پنجشنبه و در ساعت‌های مشخص انجام می‌شود. این آرامستان با قوانین خاصی اداره می‌شود که شامل تفکیک جنسیتی در ساعات بازدید است. ورودی آرامگاه ظهیرالدوله رایگان است و نیاز به تهیه بلیط وجود ندارد، اما هماهنگی قبلی با مسئولان مربوطه توصیه می‌شود. در این گورستان فرهنگی رعایت سکوت، احترام به متوفیان و پرهیز از عکاسی نامتعارف ضروری است.

• ساعت بازدید از آرامستان ظهیرالدوله: بانوان از ساعت ۱۰ تا ۱۲ و آقایان از ساعت ۱۳ تا ۱۵

سخن پایانی

آرامستان ظهیرالدوله تنها یک گورستان قدیمی در تهران نیست و بخشی از تاریخ و فرهنگ این شهر را نشان می‌دهد. این مکان با معماری اصیل، سنگ‌قبرهای هنرمندانه و تدفین چهره‌های معروف، ذهنیتی روشن از پیوند ادب، هنر و سنت را ایجاد کرده است. مطالعه و دیدار این گورستان، شما را با تاریخ و فرهنگ کشور آشنا می‌کند.